نام محلی

به فارسی به طور کلی ”بیدمشک“ و ”گل بیدک“ گویند. نام های محلی آن در مناطق مختلف ایران در کتول ”مشک فیک“، در گرگان ”مشبد“، در مینودشت ”سوگوت“، در ارسباران ”پیشی پیشی“ و در سردشت ”دار فشفشه“ می باشد. در کتب تاریخی قدیم و در کتب طب سنتی آن را با نام های ”گربه بید“ و ”بهرامج“ و ”شاه بید“ و ”بید طبری“ و ”خلاف بان“ و ”وشع“ و ”خلاف بلخی“ نام برده اند.

نام علمی 

                                        

Salix aegyptiaca L. و مترادف های آن Gmelin S. nitida و S. pholomoides M.B و Boiss S. medemii و S. cinerea var medemii Boiss و S. caprea auctnon L از طرف گیاه شناسان مختلف نام گذاری شده است.

شکل ظاهری

درختچه ای است دو پایه زینتی و گاهی به صورت درخت ولی به هر حال بلندی آن متوسط و از ۸ متر تجاوز نمی کند. زیر پوست و روی چوب این درخت برجستگی های تیزی وجود دارد. برگ های آن در پایه های نر و ماده متفاوت است. روی برگ سبز تیره و پشت آن کرکدار و روشن می باشد. گل های درختان ماده معمولاً بیضی شکل و پهن تر از برگ های درختان ماده است. گل های آن معطر می باشد.

محل رویش

این درختچه بومی ایران است و در جنگل هی جلگه ای شمال از درهٔ چهل چای مینودشت در شرق گرگان تا دره تالار و هراز و نور و کجور، رامسر، منجیل و آستارا تا اردبیل و ارسباران و هم چنین در مناطق استپی و نیم خشک اصفهان، کرمان، شیراز و مناطق جنوبی البرز و توچال و هزار بند انتشار دارد. بنابراین وجه تسمیه آن که آن را بید مصری می دانند صحیح نیست.

گونه دیگری از بیدمشک به نام علمی Bronm Salix aegyptiaca L. var longifrons در مناطق استپی نیم خشک البرز و زاگرس در اراک، همدان، آذربایجان شرقی و غربی و فارس کشت می شود و عرق بیدمشک بیشتر از این نوع به دست می آید.

ترکیب شیمیائی

از نظر ترکیبات شیمیائی در پوست درخت بید وجود گلوکوزید سالیسین تأیید شده است. به علاوه در پوست این درخت، موم، صمغ، اکسالات و تانن وجود دارد. مصرف گلوکوزید سالیسین در کنترل روماتیسم مفصلی حاد، به صورت دو گرم هر سه تا چهار ساعت، مؤثر است.

روش تهیه سالیسین به طور ساده و در مقیاس مصرف شخصی در خانه

۵ کیلوگرم پوست بی را در مقدار کافی آب جوش بجوشانند تا کمی غلیظ شود و از پارچه ای صاف کنند و آن قدر شیر آهک رقیق روی صاف شده پوست بید بریزند که ماده رنگین شود. سپس محصول را با کاغذ صاف کنند و صاف شده را تبخیر کنند تا در حد شربت غلیظی در آید. پس از آن کمی الکل ۳۶ درجه در آن بریزند که ماده صمغی آن رسوب کند و مجدداً آن را صاف کنند و با تقطیر الکل را از آن بگیرند و محصول را به قدری که لازم است تبخیر کنند و در جای سرد نگهداری نمایند.

سالیسین به شکل تیغه های پهن متبلور می شود. برای خالص کردن، آن را در آب جوش حل کرده و مقدار کمی زغال حیوانی به محلول می افزایند و صاف نموده و می گذارند متبلور شود. سالیسین خالص به شکل تیغه های باریک و پهن و سفید مرواریدی و طعم تلخ شبیه بید به دست می آید. سالیسین در آب سرد فقط به میزان ۵ـ۴ درصد حل می شود ولی در آب جوش و الکل محلول است.

 

                          

موارد کاربرد و نحوه مصرف

برای کاهش تب و درد و التهاب یک قاشق مرباخوری از گرد پوست بید خشک را در یک پیمانه (۲۰۰گرم) آب سرد به مدت ۸ ساعت خیس کنید و پس از صاف کردن در هر روز سه پیمانه بخورید. پودر این محلول تلخ و قابض است و می توان آن را با کمی عسل یا آب میوه شیرین دیگری مخلوط کرد.

۵ گرم سالیسین را در ۵۰ گرم آب جوش حل کنند و صد گرم قند سائیده در آن حل نمایند و برای رفع تب نوبهٔ اطفال با قاشق کوچک به تدریج بیاشامند.

اگر ۱ـ۲ قاشق قهوه خوری عصاره روان سنبله های بید (شاتون ها) را هنگام خواب بخورند در رفع بیخوابی ناشی از ضعف اعصاب و رفع اشکال در عادت ماهیانه دردناک و رفع ناراحتی های اعصاب مفید است.

بیدمشک در طب سنتی

از نظر طبیعت، گل بید (شاتون های آن) سرد و کمی تر، برگ آن سرد و خشک و میوه آن سرد و تر و کمی قابض است.

از نظر خواص، مقوی دماغ و قلب و بازکننده انسداد کبد است.

بعضی از انواع سردرد را رفع می کند.

رفع عطش می کند و معده را تقویت می کند.

برای رفع بیماری های گرم نافع است.

عرق گل های آن از خوردن خود گل ها مفیدتر است.

برگ آن قابض است و عصاره برگ بید مسهل بلغم و صفرا و صرع و تب با لرز و برای بازکردن انسداد کبد و یرقان مفید است.

مدر است و برای رفع اختناق رحم و درد مفاصل و نقرس نافع می باشد.

قطره آن در گوش برای پاک کردن چرک گوش مفید است.

نشستن در دم کرده برگ و شاخه آن برای رفع عفونت های اعضاء تحتانی بدن نافع است.

دم کرده برگ آن برای اسهال خونی و خوردن عرق شکوفه آن برای خفقان گرم و تب های گرم نافع است.

صمغی که از برگ آن گرفته می شود مقوی دید چشم است.

خاکستر چوب آن برای قطع خونریزی و با سرکه برای زگیل و ورم پستان و زخم های مخملک و آبله و ورم های گرم مفید است.

مقدار مصرف آن از آب جوشانده یا دم کرده برگ آن ۳۲ ـ ۸۰ گرم با شکر می باشد.

جالینوس طبیعت بیدمشک را سرد و تر می داند و عده ای سرد و خشک. از نظر خواص عرق بیدمشک را از هر نظر از عرق بید قوی تر می دانند. عرق بیدمشک مقوی دل و دماغ و ملین مزاج است. برای تقویت نیروی جنسی در گرم مزاج ها اثر مفید دارد. بوئیدن گل آن مقوی دماغ و از بین برنده بادها و گازهای غلیظ است. اگر با دم کرده برگ آن غرغره کنند و یا از روغن شکوفه آن به پیشانی بمالند، برای تسکین سردرد گرم مفید است. روغن شکوفه بیدمشک سرد و تر است.

 

                          

                                 

تهیه روغن شکوفه بیدمشک

مقدار نیم کیلو گرم روغن کنجد را گرفته و ۱۲۰ گرم شکوفه بیدمشک را در آن می ریزند و روی آتش خیلی ملایم می گذارند تا به تدریج آب آن بخار شود و فقط روغن بمالند و البته توجه شود که نسوزد.

موارد ممنوعیت مصرف

کودکان زیر دو سال

زنان باردار

مادران شیرده

اشخاص با سن کمتر از ۱۶ سال که مبتلا به سرماخوردگی، آنفولانزا یا آبله مرغان هستند

ابتلا به زخم گوارشی، گاستریت و نفخ.